Blog gwadd | A oedd gan Wrecsam Briordy Ar Un Oed?

Mae'r awdur lleol Eleri Schwartz yn dilyn y cliwiau sydd wedi'u cuddio yn strydoedd a hanes Wrecsam, ac yn gofyn a oedd gan y ddinas briordy ar un adeg.

Felly, a oedd gan Wrecsam briordy ar un adeg? Wedi'r cyfan, mae gennym Stryd y Priordy a Stryd yr Abad, y ddwy o fewn pellter cerdded byr i Eglwys San Giles.

Efallai nad yw'r enwau'n golygu dim byd. Mae strydoedd yn cael enwau am bob math o resymau, ac weithiau mae'r enwau hynny'n goroesi ymhell ar ôl i'w hystyr wreiddiol gael ei anghofio. Wedi dweud hynny, rwy'n gweld yn Wrecsam fod ystyr y tu ôl i bob enw stryd yng nghanol ein dinas (tref). Ond mae pethau eraill a wnaeth i mi feddwl am hyn.

Hen borthdy. Ffynnon. Baddon carreg. Pibell ddŵr derw. Perllan. A hen stori a ddarganfyddais yn archifau llyfrgell Wrecsam am dwnnel yn arwain at yr eglwys.

Wrth gwrs, nid yw'r un o'r rhain, ar eu pen eu hunain, yn profi unrhyw beth. Ond gyda'i gilydd? Wel, gyda'i gilydd maen nhw'n ymddangos yn ddigon i mi allu ysgrifennu amdano.

Dw i'n meddwl y gallai fod priordy yn Wrecsam, a dyma fy rhesymau pam.

Enwau'r strydoedd

Gadewch i ni ddechrau gyda'r amlwg. Mae gan Wrecsam Stryd y Priordy a Stryd yr Abad, wedi'u lleoli o fewn pellter cerdded byr o Eglwys San Giles. Ar un adeg, gelwid Stryd y Priordy yn Lôn y Priordy, felly nid yw'r enw'n ddyfais ddiweddar o gwbl. Rwy'n gwybod nad yw hynny'n profi bod priordy yno. Gallai fod yn enw sydd wedi'i basio i lawr dros y blynyddoedd am ryw reswm nad ydym yn ei wybod mwyach. Ond mae'n lle diddorol i ddechrau. Yn enwedig pan edrychwn ar yr adeilad a oedd ar un adeg ar y stryd hon.

Porthdy'r Priordy

Efallai y bydd rhai pobl yn gwybod bod yr hyn a elwid gynt yn Borthdy'r Priordy wedi'i gysylltu'n ddiweddarach â Thŷ Bryn y Ffynnon. Fodd bynnag, roedd yn eithaf gwahanol o ran arddull i'r tŷ ei hun ac ymddengys iddo gael ei adeiladu gyntaf. Mae hefyd yn eistedd ar ongl nad yw'n ymddangos yn cyd-fynd yn hollol â'r adeilad diweddarach. Dyna oedd un o'r pethau a ddenodd fy niddordeb gyntaf am Dŷ Bryn y Ffynnon yn y lle cyntaf ac a arweiniodd at ymchwilio i'w hanes ac yn y pen draw ysgrifennu llyfr am y tŷ a'i drigolion.

Yn anffodus, er gwaethaf bod yn adeilad rhestredig, cafodd Porthdy'r Priordy ei ddymchwel. (Nid ydym yn gwybod pwy yn union a'i dymchwelodd, er bod gen i fy amheuon.)

Mae'n adeilad eithaf trawiadol, ac mae'n sicr yn edrych fel porthdy. Ond ni chafodd ei adeiladu ar gyfer Tŷ Bryn y Ffynnon. Daeth yn gyntaf. Mewn gwirionedd, mewn rhai ffyrdd roedd yn ei ddominyddu.

Felly, fe wnes i chwiliad cyflym am borthdai priordy a dyfalwch beth ddes i o hyd iddo? Mae gan Briordy Bromfield (nid wyf yn sylwi ar eironi'r enw) borthdy tebyg, fel sydd gan Briordy Brynbuga.

Efallai mai adeilad Wrecsam oedd porthdy i dŷ cynharach. Ond os oedd hynny'n wir, pam y byddai'r adeilad yn cael ei ddymchwel a bod y porthdy yn dal i sefyll? Dyna lle mae pethau'n dechrau mynd yn ddiddorol.

Beth oedd yr hen bapurau newydd yn ei ddweud?

Mae erthygl yn y Wrexham Advertiser o 1863 yn cynnwys atgofion Harriet Beauchamp, a aned ym 1826 ac a fynychodd yr ysgol a redwyd gan y tair Miss Kenrick yn Nhŷ Bryn y Ffynnon.

Roedd hi'n cofio “cyntedd tanddaearol” a oedd, meddai, yn cael ei gredu i arwain o Dŷ Bryn y Ffynnon tuag at yr eglwys.

Roedd stori arall hefyd.

Cofiodd Harriet fod rhai pobl wedi dweud, pan oedd yr adeilad yn lleiandy, fod y rhai a fu farw yno wedi cael eu claddu mewn seler o dan y Priordy.

Nawr, nid prawf o ddim byd yw hyn. Roedd Harriet yn cofio straeon yr oedd hi wedi'u clywed, yn hytrach na disgrifio rhywbeth yr oedd hi wedi'i ddarganfod yn bersonol. Ond mae hi'n adrodd stori dim ond 200 mlynedd ar ôl i Dŷ Bryn y Ffynnon gael ei adeiladu a byddai'n llawer agosach at yr hanes. Mae papur newydd diweddarach hefyd yn sôn am stori debyg am leianod a phriordy. Efallai mai llên gwerin lleol yn unig oedd y straeon. Ond dim mwg heb dân a phob dim.

Darn mawr o dir

Yna mae Thomas Trafford.

Mae'r cofnodion yn dangos bod Thomas Trafford, Derbynnydd y Brenin ar gyfer Gogledd Cymru, wedi prynu Porthdy'r Priordy ynghyd â darn hir o dir yn ymestyn o'r Porthdy tuag at ddiwedd yr hyn sydd bellach yn faes parcio Dunelm Mill. Mae hwnnw'n ddarn eithaf sylweddol o dir. Ac yn ôl pan oedd y drefn berchnogaeth tir gyfan yn wahanol i heddiw, roedd pobl a oedd yn berchen ar ddarnau mawr o dir fel arfer wedi'u derbyn fel rhodd gan y goron.

Sy'n gwneud i mi feddwl tybed a oedd hwn yn dir a fu unwaith yn eiddo i'r Eglwys ac a oedd wedi mynd i berchnogaeth breifat yn dilyn Diddymu'r Mynachlogydd dan y Brenin Harri VIII. Rhaid i mi fod yn ofalus yma, oherwydd dydw i ddim wedi dod o hyd i ddogfen yn dweud mai dyna ddigwyddodd. Dim ond un posibilrwydd ydyw. Wna i ddim mynd i mewn iddo yma, ond gallwch gloddio'n ddyfnach oherwydd bod gan y tir ynddo'i hun hanes diddorol.

Ond mae manylyn arall yn y ddogfen werthu. Perllan.

Y berllan

Nid yw perllan yn arbennig o anarferol, wrth gwrs. Mae pobl wedi plannu perllannau ers canrifoedd, ac nid oes unrhyw reswm pam y dylai perllan ar y tir hwn fod wedi bod ag unrhyw beth i'w wneud â thŷ crefyddol. Ond pe bai priordy yma ar un adeg, byddai perllan yn gwneud synnwyr perffaith. Roedd angen bwyd ar gymunedau mynachlogaidd, ac roedd perllannau, gerddi cegin a phorfa i gyd yn rhan o fywyd bob dydd. Mae adroddiadau papur newydd hŷn, sy'n llawer agosach at y cyfrifon cynharach, hefyd yn sôn am ardd gegin pum erw, gyda wal hir yn rhedeg ar hyd Regent Street.

Rwy'n ceisio dychmygu'r rhan hon o Wrecsam cyn iddi gael ei gorchuddio ag adeiladau, ac mae gen i ddelwedd glir yn fy mhen. Y porthdy ar Stryd y Priordy y tu ôl iddo roedd priordy, ac yna y tu ôl i hynny perllan a chaeau yn ymestyn yr holl ffordd i Dunelm Mill a'r rheilffordd. Mewn gwirionedd, roedd Clawdd Wat yn ei ffinio. Ac yna, dim ond ychydig droedfeddi o'r porthdy roedd y ffynnon.

Y ffynnon a'r Baddon Oer

Y ffynnon a'r baddon carreg a wnaeth i mi feddwl yn gyntaf am y posibilrwydd o briordy. Ar daith ddiweddar i Iwerddon, des i ar draws abaty adfeiliedig gyda ffynnon gerllaw. Roedd y ffynnon yn byrlymu o'r ddaear y tu mewn i strwythur carreg artiffisial, gyda dŵr yn rhedeg i ffwrdd tuag at yr afon gerllaw. Pan ddes i o hyd i nodweddion tebyg yn Wrecsam, wel, dechreuodd fy meddwl weithio.

Efallai mai dim ond cyd-ddigwyddiad ydyw. Ond dydw i ddim yn rhywun i adael twll cwningen ar ei ben ei hun. Felly dw i

dechreuodd edrych ar y ffordd yr oedd tai crefyddol yn rheoli dŵr, ac mae gan y drefniant yn Wrecsam debygrwydd ledled y DU.

Disgrifiodd AN Palmer hen Baddon Oer Wrecsam fel a ganlyn:

“Tua 30 troedfedd islaw’r ffynnon (ar ochr ddeheuol Sgwâr y Ffynnon) mae hen faddon

wedi'i alw'n arwyddocaol yn 'Y Baddon Oer,' mor oer yn wir fel mai ychydig sy'n ildio i'r sioc erchyll am yr ail dro. Mae dŵr sbwriel y ffynnon yn llifo i mewn i hon, ac felly'n mynd i'r afon. Mae'r baddon tua 14 troedfedd o hyd, 10 troedfedd o led a 5 troedfedd o ddyfnder.”

Mae'n swnio braidd yn annymunol os oedd disgwyl i chi fynd i mewn iddo mewn gwirionedd. Ond roedd y trefniant yn fy niddori. Roedd ffynnon neu ffynnon yno. Roedd baddon carreg oddi tano. Ac roedd y gorlif yn cael ei gario i ffwrdd tuag at yr afon.

Mae llun o'r Baddon Oer yn dal i fod ar wefan Under A Welsh Sky, o dan Well Place.

Gyda chwiliad bach, mae'n bosibl dod o hyd i nodweddion tebyg sy'n gysylltiedig â safleoedd mynachlogaidd blaenorol, gan gynnwys systemau dŵr a sefydlwyd gan fynachod mewn mannau eraill yng Ngogledd Cymru. Ac yna wedi'i gladdu ar ddiwedd A History of the Town of Wrexham gan Alfred Palmer, des i o hyd i rywbeth arall. Y bibell dderw.

Y bibell dderw

Des i o hyd i dwll cwningen newydd i ddisgyn i lawr. Mae Alfred Palmer yn sôn am rywbeth oedd

a ddarganfuwyd pan oedd y rheilffordd yn cael ei hadeiladu.

Hen bibell yn cludo gorlif dŵr o'r ffynnon tuag at y baddon neu'r afon.

Ond nid pibell gyffredin oedd hi. Roedd wedi'i gwneud o goesyn derwen.

Mae Palmer yn esbonio bod y goeden wedi'i thorri'n ddau ar ei hyd a'i gwagio. Gosodwyd un hanner yn y ddaear a'r llall ar ei phen, heb unrhyw glapiau na chyplyddion. Ac rwy'n cymryd yn ganiataol bod pridd wedi mynd drosto wedyn.

Felly mae gennym ni hen ffynnon, baddon carreg a phibell bren yn cludo'r dŵr rhyngddynt. Sy'n system ddŵr wedi'i chynllunio'n dda.

Ac fe wnaeth i mi feddwl tybed a allai'r bibell dderw ddweud rhywbeth wrthyf am o ble ddaeth y system ddŵr.

Y cysylltiad Sistersaidd

Dyma lle dechreuais edrych ar systemau dŵr mynachlogaidd eraill.

Yn Abaty Beaulieu, defnyddiodd mynachod Sistersaidd foncyffion coed gwag fel pibellau fel rhan o'u system ddŵr.

Mae enghreifftiau eraill hefyd, a pho fwyaf yr edrychais, y mwyaf amlwg oedd hi fod rheoli dŵr yn rhan bwysig o fywyd mewn mynachlogydd Sistersaidd. A bod yn deg, dyna oedd yr achos gyda phob mynachlog, ond pam roedd gen i ddiddordeb mewn mynachlogydd Sistersaidd yn benodol?

Sistersiaid oedd mynachod Valle Crucis.

Nid yw hynny'n golygu eu bod nhw wedi gosod pibell dderw Wrecsam yn bendant. Does dim byd i'w wneud

profi hynny'n bendant. Ond mae'n ei wneud yn bosibilrwydd, gallwn fynd cyn belled â dweud yn debygol.

Mewn mannau eraill, mae ymchwilwyr yn sôn am debygrwydd rhwng y systemau dŵr yn Abaty Tyndyrn a Glyn y Groes, sy'n awgrymu bod cymunedau Sistersaidd yn defnyddio rhai dulliau soffistigedig iawn o ddod â dŵr i mewn i'w hadeiladau a'i gario i ffwrdd eto.

Ac mae hyn yn dod â ni yn ôl i Wrecsam.

Pam mae Valle Crucis yn bwysig

Mae'n hawdd anghofio pa mor agos oedd cysylltiad Wrecsam â Glyn y Groes.

Rhoddodd Madog ap Gruffydd dir yn Wrecsam i'r mynachod, gan gynnwys tir o fewn y rhan o'r dref lle'r oedd yr hen ffynnon. Ac roedd y mynachod hynny'n Sistersiaid.

Felly yma, yn ein hardal ni, mae gennym gymuned Sistersaidd gyda thir yn Wrecsam, hen

ffynnon, baddon carreg a phibell ddŵr bren wedi'i hadeiladu'n ofalus.

A allent fod yn gysylltiedig (esgusodwch y gair mwys)? Dw i'n meddwl hynny. Ond storïwr ydw i, nid hanesydd. Bydden nhw'n bendant eisiau mwy o dystiolaeth. Dyna'r broblem gydag ymchwil hanesyddol. Weithiau gallwch chi ddod o hyd i'r holl ddarnau, ond mae angen tystiolaeth ychwanegol arnoch chi o hyd.

A allwn ni byth ddarganfod?

Mae’n debyg nad yw. Byddai cloddio archaeolegol yn ffordd amlwg o sefydlu a oes unrhyw beth yn weddill o dan y rhan hon o Wrecsam. Ac, yn anffodus, mae’r ardal gyfan bellach wedi’i gorchuddio ag adeiladau masnachol aml-lawr.

Felly oni bai bod rhywun yn dyfeisio ffordd eithaf dyfeisgar o gloddio o dan y darn o dir sydd wedi'i ffinio gan Stryd y Prior, Stryd y Rhaglyw, Stryd y Bryn ac yn ymestyn o dan faes parcio Island Green heb i neb sylwi, mae'n debyg y bydd yn rhaid i ni fyw gyda'r ansicrwydd. Dydw i ddim yn meddwl bod hynny'n beth drwg. Oherwydd mae'n gadael lle i ddychymyg. Pan fyddaf yn meddwl am y rhan hon o Wrecsam yn gynnar yn y 1600au, cyn y rheilffordd a'r adeiladau modern, rwy'n dychmygu tirwedd wahanol iawn.

Rhywle ger yr hyn sydd bellach yn Stryd y Bryn efallai fod tŷ crefyddol carreg gyda pherllan a gardd gegin y tu ôl iddo, gyda chaeau'n ymestyn tuag at Glawdd Wat.

Roedd ffynnon yno’n sicr. Roedd bath carreg yno. Ac, ar ryw adeg, gosododd rhywun bibell dderw wag yn y ddaear i gario’r dŵr i ffwrdd.

Ac yna mae’r hen stori honno am y twnnel. Tramwyfa o dan y ddaear yn arwain at San Giles. Efallai nad oedd erioed wedi bodoli. Ond eto, efallai ei fod. Ac fel awdur … wel wrth gwrs, rydw i’n mynd i ddweud bod un yno.

Dyna pam rwy'n gweld Wrecsam yn dref mor ramantus. Mae'n llawn straeon, ffeithiau a chwedlau. Twneli ffynnon (sy'n dal yno gyda llaw ond wedi'u hail-leoli pan adeiladon nhw'r rheilffordd), arwyr, dihirod, a phobl, pobl gynnes eu calon.

A phob tro dw i'n meddwl fy mod i wedi dod o hyd i ddiwedd y stori, mae darn bach arall yn ymddangos.

tybed beth fydd nesaf